W 1947 roku dokonano przymusowego przesiedlenia Ukraińców z ziem południowo-wschodniej Polski i ich rozproszenia na ziemiach zachodnich. Część z nich osadzono w ówczesnym województwie szczecińskim. Akcja „Wisła” miała na celu wymuszenie asymilacji (polonizacji). Zakazane były jakiekolwiek formy życia narodowego, faktycznie zlikwidowano struktury Kościoła greckokatolickiego. Wprowadzono specjalne zaostrzenia osadnicze, uniemożliwiające osadnictwo w dużych ośrodkach miejskich. Ludzie jednak wędrując  za pracą lub wykształceniem przybywali także do miast.

Dopiero w 1956 roku, na fali odwilży politycznej,  umożliwiono powołanie własnej  organizacji narodowej – Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego. W województwie szczecińskim zarząd oddziału UTSK utworzono 10 sierpnia 1956 roku. Zmiany umożliwiły także stworzenie możliwości nauki języka ojczystego.  W 1957 roku w szczecińskim Studium Nauczycielskim nr 1 otwarto filologię ukraińską, która istniała do 1963 roku. Ukończyła ją prawie setka słuchaczy. Absolwenci tego kierunku stali się  jednymi z animatorów ukraińskiego życia narodowego.

Ważnym elementem w jego rozwoju stała się działalność kulturalno-oświatowa. W Szczecinie zorganizowano różnorodne amatorskie zespoły artystyczne  takie jak wokalno-instrumentalne  „Czumaki ” czy dziecięce „Malwy”. Prowadzono szeroko zakrojoną akcję odczytową przy współpracy Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. Od 1959 roku na antenie Polskiego Radia w Szczecinie emitowano audycje ukraińskie „Kontakty i Zbliżenia”. Zmiany po roku 1956 objęły także kwestie wyznaniowe. Większość społeczności ukraińskiej należy do Kościoła greckokatolickiego (bizantyjsko-ukraińskiego). Pierwsze oficjalne nabożeństwo grekokatolików miało miejsce 22 września 1957 roku w kościele pw. Św. Wojciecha.  Późniejsze nabożeństwa odbywały się w kościele oo. Pallotynów.  Część Ukraińców korzystała z posługi duszpasterskiej Kościoła prawosławnego pw. św. Mikołaja.

Kolejnym etapem w obywatelskiej emancypacji społeczności ukraińskiej stały się przemiany polityczne  po 1989 roku.  Odstąpiono od idei  jednej centralistycznej organizacji, jaką  było Ukraińskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, na rzecz stworzenia  Związku  Ukraińców w Polsce. Umożliwiono powołanie do życia szeregu organizacji odzwierciedlających pluralizm społeczno-polityczny (takich jak Ukraińskie Towarzystwo Nauczycielskie, Stowarzyszenie Przedsiębiorców Ukraińskich,  Stowarzyszenie Ukraińców-Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego, Ukraińskie Towarzystwo Lekarskie, Organizacja Młodzieży Ukraińskiej „Płast” czy  Związek Niezależnej Młodzieży Ukraińskiej).

Istotnym elementem w polityce stała się  współpraca władz regionalnych ze społecznością ukraińską. W 1994 roku przyznano Ukraińcom dwa obiekty po byłym szpitalu radzieckim przy ul Mickiewicza 45. Jeden z budynków został przeznaczony na cerkiew greckokatolicką pw. Opieki Matki Bożej (poświęcenia dokonano  w 1997 roku). Drugi z budynków zaczął funkcjonować jako Ośrodek Ukraińskiej Kultury. W placówce obok pomieszczeń przeznaczonych na spotkania organizacyjne i naukę języka ukraińskiego, mieści się także biblioteka z bogatym księgozbiorem  i bursa dla młodzieży ukraińskiej oraz świetlica w której odbywają się zajęcia zespołów artystycznych. Tu spotykają się grupa teatralna „Credo”, zespół taneczny „Metełycia”,   zespoły instrumentalne i grupa młodzieżowa „Charakternyky”. Osobne pomieszczenia w budynku ośrodka zajmuje Konsulat Honorowy Ukrainy.

Przy miejskim kole Związku Ukraińców w Polsce działa punkt nauczania języka ukraińskiego współpracujący ze Szkołą Podstawową nr 47 im. Kornela Makuszyńskiego. Oferta programowa adresowana do najmłodszych obejmuje także różnego rodzaju inicjatywy artystyczne, takie jak przegląd spektakli jasełkowych czy konkursy deklamatorskie.

Społeczność ukraińska Szczecina uczestniczyła w różnych akcjach humanitarnych, m.in. organizując pomoc dla powodzian na  Ukrainie czy zbiórkę leków dla ofiar epidemii grypy.

Działalność kulturalno-oświatowa  ZUwP na terenie Pomorza Zachodniego była skierowana nie tylko na  utrzymanie tożsamości narodowej Ukraińców, ale i  zapoznanie społeczności lokalnej z kulturą ukraiń­ską w ramach dialogu międzykulturowego. Szczecińskie środowisko ukraińskie corocznie od 1997 roku organizuje „Dni Kultury Ukraińskiej”, podczas których występują zespoły ukraińskie z kraju i zagranicy, prezentowana jest twórczość artystyczna i odbywają się spotkania naukowe.   

Ukraińscy działacze współdziałają także z innymi grupami mniejszości narodowych. W   1999 roku powołano Otwarty Uniwersytet Mniejszości Narodowych. Do jego doświadczeń nawiązano w 2008 roku inaugurując cykliczne wykłady o różnych wymiarach etniczności, polityki  i kultury w ramach Otwartego Uniwersytetu „Na styku kultur”. Spotkania te wzbogacano pokazami multimedialnymi, wystawami i prezentacjami książek.

Warta podkreślenia jest współpraca międzynarodowa oddziału – m.in. z Narodowym Uniwersytetem im. Lesi Ukrainki, Fundacją Dobroczynną „Prosvit: im. Iwana Franki z Drohobycza i Łucką Szkołą Kultury i Sztuki im. Igora Strawińskiego.

Interesująco wygląda współpraca z mediami – ZU w P jest współautorem ukraińskiej audycji „Posydenki” emitowanej na falach rozgłośni Polskiego Radia w Szczecinie. Materiały o pracy oddziału pojawiają się na łamach prasy regionalnej i mediów elektronicznych.

opracował: prof. dr hab. Janusz Mieczkowski